– शशीश्री आचार्य बौद्ध कुमारीगाल काठमाडौँ
(ब्रह्माण्डका नायक देखि मानव–चेतनाका दार्शनिक सम्म धर्म, दर्शन, विज्ञान, नैतिकता, समाज, संस्कृति र आध्यात्मिकताको विमर्श) :
कृष्णलाई केवल देवताको रूपमा बुझ्नु कृष्णलाई बुझ्नु होइन।
कृष्णलाई केवल महाभारतको एउटा पात्रका रूपमा बुझ्नु पनि कृष्णलाई बुझ्नु होइन।
कृष्णलाई केवल बाँसुरी बजाउने गोठालोका रूपमा हेर्नु पनि उनको विराट व्यक्तित्वलाई एउटा सानो चित्रफलकमा कैद गर्नु हो।
कृष्ण एउटा प्रश्न हुन्।
कृष्ण एउटा उत्तर हुन्।
कृष्ण एउटा चेतना हुन्।
कृष्ण एउटा दर्शन हुन्।
र सबै भन्दा गहिरो अर्थमा—
कृष्ण मानवले आफूलाई आफैंसँग सोधेको प्रश्नको एउटा विराट प्रतिध्वनि हुन्। कृष्णको जीवनमा बाल्यकालको माधुर्य छ, प्रेमको सौन्दर्य छ, राजनीतिमा कूटनीति छ, युद्धभूमिमा निर्णय छ, मित्रतामा निष्ठा छ, धर्ममा गम्भीरता छ, कर्ममा गतिशीलता छ र दर्शनमा यस्तो गहिराइ छ, जसले हजारौँ वर्ष पछि पनि मानिसलाई सोधिरहेछ—
“तिमी वास्तवमा को हौ?”
यही प्रश्न बाट कृष्णको दर्शन आरम्भ हुन्छ।
१. कृष्ण को हुन् ?
कृष्णलाई एउटा निश्चित परिभाषामा बाँध्न खोज्नु नै कृष्णको प्रकृतिसँग अन्याय गर्नु हो।
उनी कसैका लागि ईश्वर हुन्।
कसैका लागि अवतार हुन्।
कसैका लागि महाभारतका रणनीतिकार हुन्।
कसैका लागि अर्जुनका सारथि हुन्।
कसैका लागि प्रेमका प्रतीक हुन्।
कसैका लागि योगेश्वर हुन्।
र दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा—
कृष्ण मानव–अस्तित्वका अनेक विरोधाभासलाई एउटै चेतनामा समेट्ने विराट प्रतीक हुन्।
उनी युद्धको मैदानमा छन्, तर उनको दर्शन युद्धको मात्र होइन।
उनी राजदरबारमा छन्, तर उनको चिन्ता राज्यको मात्र होइन।
उनी प्रेममा छन्, तर उनको प्रेम व्यक्तिमा मात्र सीमित छैन।
उनी धर्मको कुरा गर्छन्, तर धर्मलाई केवल कर्मकाण्डमा सीमित गर्दैनन्।
कृष्णको दर्शनको केन्द्रमा एउटा असाधारण कुरा छ—
जीवनबाट भागेर सत्य प्राप्त हुँदैन;
जीवन भित्रै प्रवेश गरेर सत्यलाई चिन्नुपर्छ।
यही कारणले कृष्णको दर्शन वनमा बसेर संसार त्याग्ने दर्शन मात्र होइन; यो संसारको बीचमा उभिएर आफ्नो कर्तव्य, विवेक र चेतनालाई जागृत गर्ने दर्शन हो।
२. कृष्ण किन आवश्यक छन् ?
मानव इतिहासमा सबै भन्दा ठूलो संकट बाहिरी शत्रु होइन।
सबै भन्दा ठूलो संकट मानिस भित्रको द्वन्द्व हो।
अर्जुनको संकट पनि यही थियो।
उनको हातमा धनुष थियो, सामर्थ्य थियो, युद्धको ज्ञान थियो; तर निर्णय गर्ने चेतना भ्रमित भएको थियो।
उनको समस्या युद्ध जित्ने थिएन।
समस्या थियो—
“म के गरूँ?”
यही प्रश्न आज पनि उस्तै छ।
आज मानिससँग विज्ञान छ, प्रविधि छ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता छ, अन्तरिक्षयान छ, आणविक शक्ति छ, सम्पत्ति छ, सञ्चारको अद्भुत क्षमता छ—तर मानिस अझै सोधिरहेको छ—
“म कसरी बाँचूँ?”
यही ठाउँमा कृष्ण आधुनिक हुन्छन्।
कृष्णले अर्जुनलाई केवल “युद्ध गर” भनेका होइनन्।
उनले पहिले अर्जुनको चेतनालाई पुनर्संरचना गरे।
अर्थात्—
निर्णय भन्दा पहिले दृष्टिकोण बदल।
कर्म भन्दा पहिले चेतना बदल।
बाहिरी युद्ध भन्दा पहिले भित्री युद्ध जित।
३. कुरुक्षेत्र बाहिर मात्र होइन, मानिस भित्र पनि छ
कुरुक्षेत्रलाई केवल एउटा ऐतिहासिक युद्ध भूमिका रूपमा पढ्दा गीता सीमित हुन्छ।
तर त्यसलाई मानव–चेतनाको प्रतीकका रूपमा पढ्दा यसको अर्थ विराट हुन्छ।
प्रत्येक मानिस भित्र एउटा कुरुक्षेत्र छ।
त्यहाँ—
मोह र विवेक बीच युद्ध हुन्छ।
लोभ र सन्तोष बीच युद्ध हुन्छ।
भय र साहस बिच युद्ध हुन्छ।
स्वार्थ र कर्तव्य बीच युद्ध हुन्छ।
अहंकार र आत्मबोध बीच युद्ध हुन्छ।
अज्ञान र ज्ञान बीच युद्ध हुन्छ।
अर्जुन एउटा व्यक्ति मात्र होइनन्; उनी संकटमा परेको मानव हुन्।
र कृष्ण?
कृष्ण त्यो जागृत विवेक हुन्, जसले संकट ग्रस्त मानवलाई आफ्नो वास्तविक कर्तव्य तर्फ फर्काउँछ।
४. कृष्णको पहिलो महान् दर्शन :
कर्म
कृष्णको दर्शनको सबै भन्दा चर्चित सूत्र हो—
“कर्म गर, फलमा आसक्त नहोऊ।”
तर यसको अर्थ “फलको वास्ता नगर” भन्ने होइन।
यसको गहिरो अर्थ हो—
मानिसले आफ्नो नियन्त्रणमा रहेको कर्ममा अधिकार राख्छ; परिणामका सम्पूर्ण कारणहरू उसको नियन्त्रणमा हुँदैनन्।
यो कुरा आधुनिक विज्ञानसँग पनि रोचक ढङ्गले जोडिन्छ।
कुनै घटनाको परिणाम एउटै कारणले निर्धारित हुँदैन। प्रकृतिमा असंख्य चर, परिस्थितिहरू, प्रारम्भिक अवस्था र परस्पर सम्बन्धित प्रक्रियाहरू हुन्छन्।
मानिसले बीउ रोप्न सक्छ।
माटो तयार गर्न सक्छ।
पानी दिन सक्छ।
तर उसले सम्पूर्ण प्रकृतिलाई आदेश दिन सक्दैन।
त्यसैले कृष्णको कर्मयोगलाई आधुनिक भाषामा यसरी बुझ्न सकिन्छ—
प्रयासमा पूर्णता खोज, परिणाम माथि पूर्ण स्वामित्वको भ्रम नपाल।
यो निष्क्रियताको दर्शन होइन।
बरु—
निष्काम कर्म भनेको परिणामन प्रति उदासीन हुनु होइन; परिणामको लोभले कर्मको नैतिकता नष्ट हुन नदिनु हो।
५. विज्ञान र कृष्ण : समानता कहाँ छ, भिन्नता कहाँ ?
यहाँ अत्यन्त सावधानी आवश्यक छ।
गीता आधुनिक भौतिकशास्त्रको पाठ्यपुस्तक होइन।
कृष्णको दर्शनलाई क्वान्टम भौतिक शास्त्रको वैज्ञानिक प्रमाण भनेर प्रस्तुत गर्नु पनि उचित हुँदैन।
तर विज्ञान र कृष्णदर्शन बीच केही दार्शनिक संवादका क्षेत्र अवश्य छन्।
विज्ञानले देखाउँछ—ब्रह्माण्ड स्थिर, सरल र मानिस केन्द्रित संरचना मात्र होइन। पदार्थ, ऊर्जा, समय, अन्तरिक्ष, जीवविकास र चेतनाबारे हाम्रो ज्ञान निरन्तर विस्तार भइरहेको छ।
आधुनिक ब्रह्माण्ड विज्ञान अनुसार ब्रह्माण्ड अत्यन्त प्राचीन छ र यसको विकास दीर्घ प्रक्रिया बाट भएको हो। ताराहरू जन्मिन्छन्, परिवर्तन हुन्छन् र नष्ट हुन्छन्। पृथ्वीमा जीवन पनि लामो जैविक विकासको परिणाम हो।
कृष्णले पनि संसारलाई परिवर्तनशील देखाउँछन्।
जन्म, वृद्धि, परिवर्तन, क्षय र मृत्यु—प्रकृतिको निरन्तर चक्र।
तर यहाँ समानता भनेको वैज्ञानिक सिद्धान्त र गीता एउटै कुरा हुन् भन्ने होइन।
विज्ञान सोध्छ :
“यो कसरी हुन्छ?”
दर्शन सोध्छ :
“यसको अर्थ के हो?”
अध्यात्म सोध्छ :
“यो अनुभव गर्ने ‘म’ को स्वरूप के हो?”
यी तीन प्रश्न अलग छन्, तर मानव ज्ञानका लागि तीनै आवश्यक छन्।
६. कृष्ण र चेतना :
कृष्ण दर्शनको सबै भन्दा गहिरो पक्ष मध्ये एक हो—देह र आत्माबीचको भिन्नता।
गीता मानिसलाई शरीरमा मात्र सीमित गर्दैन।
शरीर परिवर्तनशील छ।
बाल्यकाल जान्छ।
यौवन आउँछ।
बुढ्यौली आउँछ।
शरीरको प्रत्येक कोशिका परिवर्तन भइरहन्छ।
आधुनिक जीवविज्ञानले पनि शरीरलाई स्थिर वस्तु होइन, निरन्तर परिवर्तन भइरहने जैविक प्रणालीका रूपमा बुझ्छ।
तर प्रश्न उठ्छ—
यी परिवर्तनहरूको बीचमा आफ्नो निरन्तरता अनुभव गर्ने ‘म’ को हुँ र के हुँ ?
यहीँ बाट चेतनाको दार्शनिक प्रश्न सुरु हुन्छ।
न्युरोसाइन्सले मस्तिष्कका प्रक्रिया, स्नायुजाल, स्मृति, अनुभूति र निर्णयका जैविक आधारबारे धेरै कुरा बताएको छ। तर चेतनाको पूर्ण दार्शनिक व्याख्या अझै गहिरो अनुसन्धानको विषय हो।
त्यसैले कृष्णको आत्मदर्शनलाई विज्ञानले प्रमाणित गरिसकेको छ भन्नु गलत हुन्छ।
तर—
विज्ञानले अझै पूर्ण रूपमा समाधान नगरेको चेतनाको प्रश्नमा कृष्ण दर्शनले हजारौँ वर्ष अघि नै एउटा गम्भीर दार्शनिक प्रश्न उठाएको थियो।
७. कृष्णको आत्मा : मृत्युको पुनर्पाठ
कृष्णका लागि मृत्यु अन्तिम सत्य होइन।
शरीर नश्वर छ; आत्मा अविनाशी छ—गीताको मूल आध्यात्मिक धारणा यही हो।
यसलाई दुई तहमा बुझ्नुपर्छ।
धार्मिक तह
आत्मा शरीर परिवर्तन गर्दै अघि बढ्छ।
दार्शनिक तह
मानिसको अस्तित्वलाई केवल शरीरको जैविक अवस्था सम्म सीमित गर्न मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने प्रश्न।
वैज्ञानिक तह
विज्ञानले पुनर्जन्म वा अमर आत्मालाई प्रमाणित गरेको छैन। त्यसैले यसलाई वैज्ञानिक तथ्य भनेर प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
तर मृत्युबारे कृष्णको दर्शनको मानवीय महत्त्व अत्यन्त ठूलो छ।
यदि मानिसले मृत्युको अनिवार्यतालाई स्वीकार गर्न सिक्यो भने—
उसको लोभ बदलिन्छ।
उसको अहंकार कमजोर हुन्छ।
उसको प्राथमिकता बदलिन्छ।
उसले समयको मूल्य बुझ्छ।
उसले सम्बन्धको मूल्य बुझ्छ।
यस अर्थमा—
मृत्युको बोध जीवनको शत्रु होइन; जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने दर्पण हो।
८. कृष्णको धर्म : कर्मकाण्ड होइन, धर्मबोध
कृष्णको दर्शनमा धर्म केवल पूजा, व्रत, मन्त्र वा बाहिरी अनुष्ठान होइन।
धर्म भनेको—
सत्यको पक्षमा उभिन सक्ने नैतिक चेतना।
अधर्म कहिलेकाहीँ अत्यन्त आकर्षक वस्त्र लगाएर आउँछ।
त्यसैले कृष्णले धर्मलाई केवल नियमको सूची बनाएनन्।
उनको प्रश्न हो—
कुन कर्मले जीवन, न्याय, सत्य र लोक कल्याणलाई संरक्षण गर्छ?
यही कारण कृष्णको धर्म गतिशील छ।
परिस्थिति बुझ्नुपर्छ।
व्यक्ति बुझ्नुपर्छ।
कर्तव्य बुझ्नुपर्छ।
परिणामको सम्भावना बुझ्नुपर्छ।
र अन्ततः विवेकले निर्णय गर्नुपर्छ।
९. कृष्ण र नैतिकताको कठिन प्रश्न :
कृष्ण दर्शनको सबै भन्दा चुनौतीपूर्ण पक्ष यही हो।
यदि धर्म सत्य हो भने कृष्णले किन रणनीति प्रयोग गरे?
महाभारतका अनेक प्रसङ्गले एउटा गम्भीर नैतिक प्रश्न जन्माउँछन्—
के असत्यको सहारा लिएर सत्यको रक्षा गर्न सकिन्छ?
सरल नैतिकताले भन्छ—
“सधैँ सत्य बोल।”
तर जीवनका जटिल परिस्थितिमा प्रश्न आउँछ—
यदि एउटा असत्यले ठूलो हिंसा रोक्छ भने?
यदि एउटा कठोर निर्णयले हजारौँ मानिसको जीवन बचाउँछ भने?
यदि नियम स्वयं अन्यायको औजार बनेको छ भने?
यहीँ कृष्णको नैतिक दर्शन कठिन हुन्छ।
कृष्णको नैतिकता अन्धो नियमवाद होइन; विवेकमा आधारित धर्मनिर्णय हो।
तर यसको अर्थ “उद्देश्य राम्रो भए जुनसुकै साधन ठीक” पनि होइन।
यही सीमारेखा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।
कृष्णलाई गलत बुझ्दा कूटनीति छल बन्छ।
सही बुझ्दा कूटनीति अधर्म रोक्ने बुद्धि बन्छ।
१०. कृष्ण : युद्धका नायक कि युद्ध रोक्न नसकेका दार्शनिक ?
यो प्रश्न पनि आवश्यक छ।
कृष्ण युद्धको पक्षधर थिए भनेर मात्र उनलाई बुझ्नु अधुरो हुन्छ।
महाभारतको कथा–परम्परामा कृष्णले शान्तिको प्रयास पनि गर्छन्।
त्यसैले कृष्णको दर्शनलाई “युद्धको दर्शन” भन्न मिल्दैन।
बरु—
कृष्णको दर्शन अन्यायसँग सम्झौता नगर्ने शान्तिको दर्शन हो।
शान्ति भनेको अन्यायलाई सहनु मात्र होइन।
यदि अत्याचारलाई रोक्ने कुनै प्रयास नगरी “शान्ति” भनिन्छ भने त्यो शान्ति होइन—
भयको अर्को नाम हुन सक्छ।
११. अर्जुनले युद्ध किन जिते ?
यो प्रश्नको उत्तर अत्यन्त सूक्ष्म छ।
अर्जुनले केवल कृष्णका कारण युद्ध जिते भन्नु इतिहास र महाभारतको जटिलतालाई अत्यन्त सरल बनाउनु हो।
तर दार्शनिक अर्थमा भन्न सकिन्छ—
कृष्णले अर्जुनलाई युद्ध जित्ने भन्दा पहिले आफ्नो मानसिक पराजयबाट उठाए।
अर्जुनसँग धनुष थियो।
तर निर्णय थिएन।
कृष्णले उनलाई—
आत्मबोध दिए,
कर्तव्यबोध दिए,
विवेक दिए,
कर्मयोग दिए,
समत्व दिए,
भय माथि विजयको चेतना दिए।
अर्थात्—
कृष्णले अर्जुनको हातमा अस्त्र भन्दा पहिले दृष्टि दिए।
र यही कृष्णदर्शनको मूल शक्ति हो।
१२. कृष्ण र सामाजिक दर्शन :
कृष्णको दर्शन व्यक्तिको मुक्ति मात्र होइन; समाजको संरचनासँग पनि सम्बन्धित छ।
मानिस एक्लो प्राणी होइन।
उसको कर्मले परिवारलाई असर गर्छ।
परिवारले समाजलाई।
समाजले राष्ट्रलाई।
राष्ट्रले विश्वलाई।
त्यसैले कृष्णको कर्मयोगलाई सामाजिक उत्तरदायित्वको दृष्टिले पनि पढ्न सकिन्छ।
तिमीले गरेको कर्म केवल तिम्रो निजी कुरा होइन।
शिक्षकले गलत पढाउँदा एउटा पुस्ता प्रभावित हुन्छ।
चिकित्सकले लापरवाही गर्दा जीवन प्रभावित हुन्छ।
न्यायाधीशले अन्याय गर्दा समाजको विश्वास भत्किन्छ।
राजनीतिज्ञ भ्रष्ट हुँदा राष्ट्रको नैतिक मेरुदण्ड कमजोर हुन्छ।
यसैले कृष्णको दर्शनमा कर्मसँगै उत्तरदायित्व जोडिन्छ।
१३. कृष्ण र नेतृत्व
कृष्ण स्वयं सत्ताको सर्वोच्च सिंहासनमा बस्नु भन्दा धेरै पटक दिशा दिने व्यक्तित्व बनेर देखिन्छन्।
यही नेतृत्वको गहिरो पाठ हो।
साँचो नेता त्यो होइन जो सबै भन्दा अगाडि देखिन्छ।
साँचो नेता त्यो हो—
जसले सही समयमा सही मानिसलाई सही निर्णय गर्न सक्षम बनाउँछ।
कृष्णले अर्जुनको हातबाट धनुष खोसेनन्।
उनले स्वयं युद्ध गरेनन्।
उनले अर्जुनलाई निर्णय गर्न सक्षम बनाए।
यो आधुनिक नेतृत्वशास्त्रका लागि पनि अत्यन्त गहिरो पाठ हो—
नेतृत्व भनेको अरूको स्थानमा निर्णय गर्नु मात्र होइन; अरूलाई सही निर्णय गर्न सक्षम बनाउनु पनि हो।
१४. कृष्ण र मनोविज्ञान
अर्जुनको अवस्था हेर्दा आधुनिक मनोविज्ञानका धेरै प्रश्न सम्झन सकिन्छ।
भय।
दुविधा।
आत्मविश्वासको ह्रास।
कर्तव्यसँगको संघर्ष।
परिणामको चिन्ता।
सम्बन्ध र जिम्मेवारीबीचको द्वन्द्व।
कृष्णले पहिले अर्जुनलाई उसको अवस्थाबारे सोच्न लगाए।
त्यसपछि आत्माको अवधारणा दिए।
त्यसपछि कर्म।
त्यसपछि ज्ञान।
त्यसपछि योग।
त्यसपछि समत्व।
अर्थात् गीता केवल धार्मिक उपदेशको क्रम होइन; यसलाई अस्तित्वगत संकटमा संवाद मार्फत चेतना पुनर्गठन गर्ने दार्शनिक प्रक्रियाका रूपमा पनि पढ्न सकिन्छ।
१५. कृष्ण र प्रेम :
कृष्णको प्रेमलाई केवल रोमान्टिक अर्थमा सीमित गर्नु उनको प्रेमदर्शनलाई सानो बनाउनु हो।
कृष्णको प्रेममा—
मित्रता छ।
मातृत्व छ।
भक्तिभाव छ।
सख्यभाव छ।
समर्पण छ।
विरह छ।
सम्बन्धको आत्मीयता छ।
तर कृष्णको प्रेमको सबै भन्दा ठूलो दार्शनिक अर्थ हुन सक्छ—
प्रेम भनेको अर्को व्यक्तिलाई आफ्नो सम्पत्ति ठान्नु होइन; अर्को अस्तित्वलाई उसको पूर्णताको अधिकार दिनु हो।
यही कारण कृष्णको प्रेममा बाँसुरी छ।
बाँसुरीको आफ्नै स्वर हुँदैन।
खाली भएपछि मात्र त्यसबाट संगीत निस्कन्छ।
यो एउटा सुन्दर आध्यात्मिक प्रतीक हो—
अहंकारले भरिएको मनमा दिव्य संगीत कहाँबाट आउँछ?
१६. कृष्ण र अहंकार
कृष्ण दर्शनको एउटा अदृश्य शत्रु हो—
अहंकार।
“मैले गरेँ।”
“म नै सबै हुँ।”
“मेरो धन।”
“मेरो सत्ता।”
“मेरो ज्ञान।”
“मेरो विजय।”
तर मानिसले सोच्नुपर्छ—
उसको जन्म उसले रोजेको थिएन।
उसको पहिलो श्वास उसले बनाएको थिएन।
प्रकृतिका नियम उसले निर्माण गरेको होइन।
पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण उसले बनाएको होइन।
सूर्यलाई उदाउन उसले आदेश दिएको होइन।
त्यसैले कृष्णको दर्शनले मानिसलाई उपलब्धिको बीचमा पनि एउटा विनम्र प्रश्न सोध्छ—
“तिमी कर्ता हौ, तर के तिमी सम्पूर्ण कारण हौ?”
यो प्रश्नले अहंकारलाई भत्काउँछ।
१७. कृष्ण र प्रकृति :
आज पृथ्वी जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको क्षय, प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध दोहनजस्ता समस्यासँग जुधिरहेको छ।
यहाँ कृष्ण दर्शनको प्रकृति–सम्बन्धी दृष्टि पुनः पढ्न सकिन्छ।
मानिस प्रकृतिबाट अलग होइन।
मानिस प्रकृतिको अंश हो।
माटोबाट शरीर बनेको छ।
पानीबिना जीवन सम्भव छैन।
वायुबिना श्वास सम्भव छैन।
सूर्य बिना पृथ्वीको जीवन–व्यवस्था सम्भव छैन।
आधुनिक पारिस्थितिले पनि जीवनलाई परस्पर निर्भर प्रणालीका रूपमा बुझ्छ।
त्यसैले कृष्ण दर्शनलाई आधुनिक भाषामा एउटा प्रश्नमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ—
“प्रकृति माथि विजय खोज्ने मानिसले अन्ततः आफूलाई नै पराजित त गरिरहेको छैन?”
१८. कृष्ण र विज्ञान : भविष्यको संवाद
अब सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न आउँछ—
के कृष्णदर्शन र विज्ञान विरोधी छन्?
अनिवार्य रूपमा होइन।
विज्ञानको क्षेत्र हो—
प्रमाण, परीक्षण, अवलोकन, पुनरावृत्ति र प्राकृतिक कारणको अनुसन्धान।
दर्शनको क्षेत्र हो—
अर्थ, ज्ञानको सीमा, सत्यको स्वरूप, नैतिकता, चेतना र अस्तित्वका प्रश्न।
आध्यात्मिकताको क्षेत्र हो—
आन्तरिक अनुभव, आत्मबोध, अर्थ र अस्तित्वसँगको सम्बन्ध।
समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब धर्मले वैज्ञानिक तथ्यलाई अस्वीकार गर्छ।
अर्को समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब विज्ञानले आफ्नै कार्य क्षेत्र भन्दा बाहिर गएर जीवनको हरेक अर्थगत प्रश्नको अन्तिम उत्तर आफूसँगै छ भन्ने दाबी गर्छ।
विज्ञानले हामीलाई ब्रह्माण्ड कसरी काम गर्छ भनेर सिकाउँछ।
दर्शनले सोध्छ—यस ज्ञानसँग हामी के गरौँ?
कृष्णले सोध्छन्—ज्ञान पाइसकेपछि तिमी कस्तो मानिस बन्छौ?
१९. विश्वरूप : कृष्णको सबैभन्दा विराट दार्शनिक प्रतीक
गीताको विश्वरूप–दर्शनलाई केवल चमत्कारको कथाका रूपमा पढ्दा यसको दार्शनिक गहिराइ छुट्छ।
अर्जुनले कृष्णमा सम्पूर्ण विश्व देख्छ।
जन्म।
मृत्यु।
सृष्टि।
संहार।
काल।
जीवन।
असंख्य रूप।
यो दृश्य एउटा महान् दार्शनिक घोषणाजस्तो देखिन्छ—
मानिस आफूलाई ब्रह्माण्डको केन्द्र ठान्छ; तर ब्रह्माण्ड मानिसभन्दा अनन्त ठूलो छ।
आज हामी अन्तरिक्षको विशालता, आकाशगंगाहरू, तारकीय प्रणालीहरू र ब्रह्माण्डको विकासबारे जान्दछौँ।
जति विज्ञानले ब्रह्माण्डको विशालता देखाउँदै जान्छ, त्यति नै मानिसको अहंकार सानो देखिन्छ।
त्यसैले विश्वरूपको दार्शनिक अर्थ हुन सक्छ—
आफूलाई केन्द्र ठान्ने चेतनाबाट सम्पूर्णताको चेतनातर्फ यात्रा।
२०. कृष्ण : समयका दार्शनिक
कृष्णदर्शनमा “काल” अत्यन्त गम्भीर विषय हो।
समय कसैका लागि रोकिँदैन।
राजा आउँछन्।
राज्य जान्छ।
सभ्यता उठ्छ।
सभ्यता ढल्छ।
मानिस जन्मन्छ।
मानिस मर्छ।
आधुनिक विज्ञानले समयलाई ब्रह्माण्डको आधारभूत आयाम मध्ये एकका रूपमा अध्ययन गर्छ; सापेक्षताको सिद्धान्तले समय र अन्तरिक्षलाई अलग-अलग पूर्णतः स्वतन्त्र वस्तुका रूपमा होइन, अन्तरिक्ष–समयको संरचनाका रूपमा बुझ्न मद्दत गरेको छ।
तर कृष्णको “काल” वैज्ञानिक समयको गणितीय अवधारणा मात्र होइन।
त्यो अस्तित्वको क्षयशीलता र परिवर्तनशीलताको दार्शनिक बोध हो।
समयलाई जित्न सकिँदैन; समयलाई बुझेर जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन सकिन्छ।
२१. कृष्णको अन्तिम शिक्षा : स्वतन्त्र विवेक
गीताको एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पक्ष प्रायः ओझेलमा पर्छ।
कृष्णले अर्जुनलाई लामो संवाद गरेपछि निर्णय उसको हातमै छोड्छन्।
अर्थात्—
कृष्णले अर्जुनको विवेक खोसेनन्।
यो अत्यन्त महत्वपूर्ण दार्शनिक कुरा हो।
साँचो गुरु त्यो होइन जसले शिष्यलाई सधैँ आफ्नो आदेशमा बाँधिराख्छ।
साँचो गुरु त्यो हो—
जसले शिष्यलाई आफ्नो खुट्टामा उभिन सिकाउँछ।
त्यसैले कृष्णको दर्शन अन्धभक्तिको दर्शन होइन।
यो विवेकपूर्ण श्रद्धाको दर्शन हो।
२२. कृष्णलाई आज कसरी पढ्ने ?
कृष्णलाई केवल मन्दिरमा राखेर पूजा गर्ने हो भने कृष्णको एउटा अंश मात्र भेटिन्छ।
कृष्णलाई—
विद्यालयमा नैतिक शिक्षाको रूपमा,
राजनीतिमा उत्तरदायित्वको रूपमा,
समाजमा न्यायको रूपमा,
परिवारमा सम्बन्धको रूपमा,
अर्थतन्त्रमा मर्यादाको रूपमा,
विज्ञानमा जिज्ञासाको रूपमा,
नेतृत्वमा विवेकको रूपमा,
मनोविज्ञानमा आत्मचिन्तनको रूपमा,
प्रकृतिसँग सम्बन्धमा सन्तुलनको रूपमा,
र आध्यात्मिकतामा आत्मबोधको रूपमा
पढ्न आवश्यक छ।
२३. त्यसो भए कृष्ण आखिर के हुन् ?
अब हामी मूल प्रश्नमा फर्कौँ।
कृष्ण के हुन्?
कृष्ण केवल इतिहास होइनन्।
केवल मिथक पनि होइनन्।
केवल देवता पनि होइनन्।
केवल दार्शनिक पनि होइनन्।
कृष्ण—
मानव सभ्यताले हजारौँ वर्ष देखि खोजिरहेको एउटा विराट दार्शनिक प्रतिमा हुन्।
जहाँ—
कर्म छ तर आसक्ति छैन।
ज्ञान छ तर अहंकार छैन।
शक्ति छ तर स्वेच्छाचारिता छैन।
प्रेम छ तर स्वामित्व छैन।
राजनीति छ तर केवल सत्ता छैन।
युद्ध छ तर हिंसाको महिमा छैन।
धर्म छ तर केवल कर्मकाण्ड छैन।
आध्यात्मिकता छ तर संसारबाट पलायन छैन।
विज्ञानसँग संवाद गर्ने जिज्ञासा छ तर विज्ञानको नाममा अप्रमाणित दाबी छैन।
२४. र कृष्ण किन ?
किनकि मानव अझै अर्जुनजस्तै छ।
हामीसँग धनुष छन्—तर निर्णय छैन।
हामीसँग ज्ञान छ—तर विवेक कम छ।
हामीसँग सम्पत्ति छ—तर सन्तोष छैन।
हामीसँग प्रविधि छ—तर दिशा छैन।
हामीसँग सञ्चार छ—तर संवाद छैन।
हामीसँग शक्ति छ—तर संयम छैन।
हामीसँग जीवन छ—तर जीवनको अर्थ बोध कमजोर छ।
त्यसैले कृष्ण आज पनि आवश्यक छन्।
कृष्ण कुनै पुरानो युगको समाधान मात्र होइनन्; उनी प्रत्येक युगले आफ्नै प्रश्न लिएर पुनः पढ्नुपर्ने दर्शन हुन्।
निष्कर्ष : कृष्णलाई खोज्ने अन्तिम ठाउँ
कृष्णलाई वृन्दावनमा खोज्न सकिन्छ।
द्वारकामा खोज्न सकिन्छ।
कुरुक्षेत्रमा खोज्न सकिन्छ।
गीताका श्लोकमा खोज्न सकिन्छ।
मन्दिरमा खोज्न सकिन्छ।
इतिहासमा खोज्न सकिन्छ।
तर कृष्णको दर्शनको सबैभन्दा गहिरो खोज कहाँ हुन्छ?
मानिसको आफ्नै चेतनाभित्र।
जब लोभसँग लड्दैछौ—त्यहाँ कृष्णको प्रश्न छ।
जब कर्तव्य र मोह बीच अलमलिन्छौ—त्यहाँ अर्जुन छ।
जब सत्यका लागि कठिन निर्णय गर्नुपर्छ—त्यहाँ कुरुक्षेत्र छ।
जब परिणामको भयले कर्म रोक्छ—त्यहाँ कर्मयोग छ।
जब अहंकारले आफूलाई ब्रह्माण्डको केन्द्र ठान्छ—त्यहाँ विश्वरूपको स्मरण छ।
जब मृत्युको भयले जीवन सानो बनाउँछ—त्यहाँ आत्मदर्शनको प्रश्न छ।
जब ज्ञान भएर पनि विवेक हराउँछ—त्यहाँ कृष्णको आवश्यकता छ।
त्यसैले कृष्णलाई केवल “भगवान” भनेर सम्बोधन गर्नु श्रद्धा हो।
तर कृष्णलाई “दार्शनिक” भनेर पढ्नु बौद्धिक यात्रा हो।
र कृष्णलाई “चेतना” भनेर अनुभव गर्नु आध्यात्मिक यात्रा हो।
यी तीनवटै यात्राको संगममा कृष्णको विराटता प्रकट हुन्छ।
अन्तिम वाक्य
कृष्णले अर्जुनलाई केवल युद्ध जित्न सिकाएका थिएनन्।
उनले उसलाई आफू भित्रको भय माथि विजय प्राप्त गर्न सिकाएका थिए।
त्यसैले कुरुक्षेत्रको वास्तविक विजय कौरवमाथि मात्र भएको थिएन—
त्यो मोहबाट विवेकको, अज्ञानबाट ज्ञानको, भयबाट साहसको, अहंकारबाट आत्मबोधको र निष्क्रियताबाट कर्तव्यको विजय थियो।
र यही कारण—
“कृष्ण केवल ब्रह्माण्डका भगवान् होइनन्;”
कृष्ण मानव चेतनालाई ब्रह्माण्डसँग जोड्ने एउटा विराट दर्शन हुन्।
